Czym jest
psychoterapia?

Tekst ten jest pierwszym i najbardziej podstawowym z cyklu tekstów o psychoterapii indywidualnej dla dorosłych. Cały cykl piszę z myślą o osobach, które chcą dowiedzieć się o psychoterapii więcej, zanim się na nią zdecydują. Zapraszam.

Psychoterapia jest formą pomocy w przypadku różnorodnych problemów psychologicznych, zaburzeń osobowości i chorób psychicznych, ale też w trudnościach wynikających z rozmaitych życiowych zdarzeń – choroby, utraty bliskich, traumatycznego doświadczenia.

Psychoterapia jest rodzajem rozmowy, często nieporównywalnej z niczym innym, czego możemy doświadczyć w codziennym życiu. Psychoterapeuci korzystają w tej rozmowie z szeregu technik, aby we współpracy ze swoimi pacjentami doprowadzić do pożądanej zmiany.

Istnieje wiele definicji psychoterapii. Zacytuję tutaj tę, którą posługuje się American Psychological Association (Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne):

„Psychoterapia to świadome i celowe stosowanie metod klinicznych i postaw interpersonalnych, wywodzących się z ustalonych zasad psychologicznych, w celu pomocy ludziom w modyfikowaniu ich zachowań, poznania, emocji i / lub innych cech osobistych w kierunkach, które uczestnicy uznają za pożądane.”

Nie da się mówić o psychoterapii bez wzięcia pod uwagę tego, że istnieją różne jej rodzaje. To, co dobrze opisuje jeden rodzaj, będzie nieprawdą w przypadku innego. Dlatego zacznę właśnie od tej kwestii. Od razu jednak uspokoję – nikt nie oczekuje od osób szukających pomocy psychoterapeutycznej posiadania szerokiej wiedzy na ten temat.

Rodzaje psychoterapii

Istnieje wiele form psychoterapii, zazwyczaj nazywanych szkołami, nurtami, modalnościami lub podejściami. Idąc do psychoterapeuty wybieramy się do specjalisty pracującego najczęściej w jednym, konkretnym nurcie. Te podejścia często dzieli się na szerokie grupy: wglądowe, poznawczo-behawioralne, humanistyczne, integratywne, i inne. One zaś dzielą się na wiele kolejnych. 

Podejścia różnią się sposobem prowadzenia psychoterapii i teoriami na temat problemów i ich źródeł. Różnią się nawet rozumieniem tego, czym jest psychoterapia. Niektórzy twierdzą że jest to leczenie, inni zaś mówią o polepszaniu jakości życia. Niektóre nurty nazywają osoby korzystające 'pacjentami’, inne 'klientami’.

Skuteczność tych rodzajów psychoterapii także nie jest taka sama, zwłaszcza w zależności od rodzaju problemu. Część z nich wręcz została stworzona z myślą o radzeniu sobie z konkretnymi zaburzeniami i nie można ich stosować do wszystkiego. Niektóre szkoły były szeroko sprawdzane pod względem swojej skuteczności w badaniach naukowych. Inne takich badań mają dużo mniej lub wcale.

To wszystko może wzbudzić niepokój. „Czy muszę zdobyć wiedzę o wszystkich szkołach psychoterapii?“ „Jak mam wybrać?“. Psychoterapeuci nie wymagają od osoby zgłaszającej się na terapię wiedzy na temat nurtów psychoterapeutycznych. Większość ludzi pojawiających się pierwszy raz w gabinecie nawet nie zdaje sobie sprawy z istnienia tej kwestii. Uważam jednak, że dla własnej korzyści warto mieć podstawową świadomość istnienia tych różnic. Do psychoterapeuty zaś należy dokładna ocena, czy może pracować nad danym problemem, a jeśli nie, powinien udzielić informacji o tym, jakiej formy pomocy szukać.

»   O rodzajach psychoterapii

»   WKRÓTCE: Skuteczność psychoterapii

Ponieważ jestem psychoterapeutą psychodynamicznym i właśnie to podejście jest mi najlepiej znane, to o nim będę pisał bardziej szczegółowo. Ale nawet tak ogólne teksty o psychoterapii, jak ten, bedą zabarwione myśleniem psychodynamicznym. Inny terapeuta, np. humanistyczny, będzie opowiadał o psychoterapii nieco inaczej.

Z tego powodu będę używał słowa 'pacjent’, nie 'klient’ – ponieważ w szkole psychodynamicznej uznajemy terapię za leczenie, niezależnie od tego, czy pracujemy w prywatnym gabinecie, czy w szpitalu psychiatrycznym.

»   Psychoterapia psychodynamiczna

Inny podział psychoterapii

Istnieje też podział psychoterapii nie związany z nurtami psychoterapeutycznymi, ale z jej przeznaczeniem.

Psychoterapia indywidualna dla dorosłych – to spotkania jednej osoby z jednym psychoterapeutą. Informacje na stronie mojego gabinetu tyczą się właśnie tej formy.

Psychoterapia grupowa – przeznaczona dla grup pacjentów, zwykle około 10 osób. Prowadzi ją najczęściej dwójka psychoterapeutów. Istnieją grupy z przeznaczeniem dla pacjentów o tej samej diagnozie lub mieszane.

Psychoterapia dla par i rodzin – prowadzi ją jeden lub dwójka psychoterapeutów, spotykając się osobno z różnymi członkami rodziny lub ze wszystkimi razem. Skupia się ona bardziej na relacjach między zaangażowanymi osobami, nie na mechanizmach psychicznych poszczególnych osób.

Psychoterapia dla dzieci – indywidualna psychoterapia, wykorzystująca zabawę w przypadku najmłodszych.

Psychoterapia wspierającą – stosowana wtedy, gdy głęboka zmiana w psychice nie jest konieczna, np. w przechodzeniu przez jakieś trudności życiowe. Nie wszyscy bedą nazywać taką formę pomocy psychoterapią. O terapii wspierającej mówimy też w sytuacjach, gdy uzyskanie znaczącej zmiany w psychice nie jest możliwe, jak w przypadku ciężkich chorób psychicznych. Psychoterapia pomaga wtedy adaptować się do trudności, radzić sobie z nimi, zmniejsza też nasilenie objawów.

Psychoterapia uzależnień – indywidualna i grupowa forma terapii nakierowana na leczenie wszelkiego rodzaju uzależnień: od alkoholu, narkotyków, hazardu, seksu, internetu, i innych.

Długoterminowa i krótkoterminowa

Cała psychoterapia może trwać kilka lat, zazwyczaj trzy do pięciu – mówimy wtedy o psychoterapii długoterminowej. Może też trwać kilka tygodni lub miesięcy – jest to tak zwana terapia krótkoterminowa. Są rodzaje psychoterapii tylko krótkoterminowe, i takie, w których pracuje się jedynie długoterminowo. To, jak długo powinna trwać, zależy głównie od rodzaju problemu, jaki ma pacjent. Złożone problemy psychologiczne wymagają wieloletniego leczenia, jeśli chcemy uzyskać trwałą zmianę. Czasami sytuacja jest prosta i wystarczy jedynie usunąć jeden objaw w terapii krótkoterminowej.

Są sytuacje i problemy, gdy głęboka i długa praca nie jest potrzebna. W przypadkach pewnych kryzysów życiowych potrzebne jest wsparcie terapeuty, wskazówki i informacje, tzw. psychoedukacja. Wtedy mówimy nie o psychoterapii, ale o wsparciu psychologicznym.

»   WKRÓTCE: Psychoterapia krótko- i długoterminowa

Cel psychoterapii – zmiana w pacjencie

Cele można określać na bardzo wiele różnych sposobów, zależnie od szkoły psychoterapii i problemu pacjenta. Jednak najogólniej możemy mówić o zajściu zmiany, co jest raczej oczywiste. Zmiany, która zwykle ma prowadzić do zmniejszenia niepotrzebnego cierpienia lub rozwiązania jakichś problemów.

Chcę podkreślić tutaj jedną, bardzo ważną rzecz, która może już nie być taka oczywista. Ta zmiana ma zajść w pacjencie. To znaczy, że każdy, kto chce korzystać z psychoterapii, musi chcieć zmienić siebie i chcieć włożyć w to własny wysiłek. Niektórzy pacjenci początkowo spodziewają się, że psychoterapeuta poda jakieś gotowe recepty, lub ma zestaw 'sztuczek’, które szybko dadzą efekt. Lub pomoże im w zmienieniu zachowania innych ludzi. Niestety, to nie tak działa.

Osoba decydującą się na psychoterapię musi zdawać sobie sprawę, że – chociaż dotykające ją problemy to najczęściej nie jej wina – aby polepszyć swoją sytuację, musi chcieć zmienić siebie, współpracując razem z psychoterapeutą. Co prowadzi nas do następnego ważnego punktu.

»   Czy psychoterapia jest dla mnie?

Zaufanie i współpraca

Zarówno psychoterapeuci, jak i pacjenci mają swoje role. Od strony pacjenta zadanie polega na angażowaniu się w terapię i na mówieniu. Bez otwartości pacjenta, mówienia szczerze o wszystkim, terapeuta nie jest w stanie pomóc. Psychoterapeuta razem z pacjentem dąży do zrozumienia problemów, odkrywania ich źródeł i razem szukają rozwiązań. Wymaga to wspólnego zaangażowania zarówno psychoterapeuty, jak i pacjenta.

Oczywiście nie jest łatwo od razu zaufać obcej osobie. Terapeuci to rozumieją. Zaufanie buduje się z czasem. Jest to jeden z powodów, dla których psychoterapia często musi trwać dłuższy czas. 

Jednym z zadań psychoterapeuty jest tworzenie relacji, w której pacjenci mogą czuć się bezpiecznie. Terapeuci nie oceniają i nie krytykują pacjentów, szanują ich przeżycia i są otwarci na wszystko, co słyszą. Starają się stworzyć atmosferę zaufania, dzięki której osoby korzystające z psychoterapii będą mogły mówić szczerze i otwarcie.

»   Czy nie będę oceniana/oceniany?

Struktura psychoterapii

Psychoterapia to regularne spotkania, które nazywa się sesjami. Zanim jednak do nich dojdzie, potrzebne są wstępne spotkania, określane zazwyczaj konsultacjami.

Konsultacje diagnostyczne

Psychoterapeuta poznaje w tym czasie pacjenta i problem, z którym przychodzi. W przypadku terapii krótkoterminowej, pacjenci opowiadają zwykle o tym jednym problemie, z którym się zgłaszają. W przypadku psychoterapii długoterminowej, pacjenci opowiadają o sobie i swoich trudnościach bardzo dużo, opowiadają o wydarzeniach bieżących i o tym, co działo się w przeszłości. Dlatego konsultacje mogą trwać kilka spotkań. Terapeuta łączy zdobyte informacje ze swoją wiedzę o działaniu ludzkiego umysłu i o psychopatologii, aby zrozumieć i zdiagnozować problemy pacjenta.

Kontrakt

Na koniec fazy konsultacji następuje ustalenie zasad współpracy, celów terapii, metod płatności i innych istotnych kwestii. Jest to zawarcie tak zwanego kontraktu terapeutycznego. Tradycyjnie jest to po prostu ustna umowa między pacjentem a psychoterapeutą. Coraz częściej jednak kontrakt jest udostępniany na piśmie.

Sesje – właściwa psychoterapia

Trwają one 45-50 minut, choć są rodzaje psychoterapii, gdzie sesja trwa ponad godzinę. Sesje odbywają się zazwyczaj raz lub dwa razy w tygodniu, co tydzień. Regularność jest bardzo ważna w psychoterapii długoterminowej – jeśli jej brak, nie można spodziewać się dobrych efektów.

Sesje po konsultacjach wyglądają inaczej. Jak dokładnie, zależy to od podejścia psychoterapeutycznego, w którym pracuje psychoterapeuta. Może to być jedynie rozmowa, w której terapeuta stosuje różne techniki, by pomóc pacjentowi lub klientowi zrozumieć siebie i uzyskać zmianę. Mogą być stosowane różne ćwiczenia, zarówno w trakcie sesji, jak i zalecane między sesjami.

Działanie psychoterapii: wiedza i umiejętności, przeżycie i relacja

Terapeuci, zależnie od podejścia psychoterapeutycznego, w ramach którego pracują, stosują mniej lub bardziej odmienne techniki psychologiczne. Mają one doprowadzić do zmiany sposobu przeżywania siebie i innych, zmiany sposobów reagowania w różnych sytuacjach. W przypadku części szkół psychoterapii stosuje się różne ćwiczenia i zadania, jak na przykład zapisywanie w ciągu dnia swoich myśli. Jednak najważniejszą metodą pracy, a często jedyną, jest odpowiednio prowadzona rozmowa. W jaki sposób rozmowa może leczyć i pomagać?

Jesteśmy istotami społecznymi, których mózgi i umysły są z natury emocjonalne. Dlatego też trudno jest wprowadzić zmianę w umyśle i osobowości – przynajmniej taką, o jaką chodzi w psychoterapii – za pomocą podania jedynie jakichś informacji, samej wiedzy. Potrzebne jest też emocjonalne przeżycie w relacji z drugim człowiekiem. Właśnie to wykorzystuje psychoterapia. 

Obecnie dysponujemy badaniami naukowymi które pokazują, jak działa to na poziomie neurologicznym – czyli jakie zmiany zachodzą w mózgu i w neuronach w wyniku psychoterapii.

Różne są sposoby rozumienia i opisywania tego, jak działa psychoterapia. Na potrzeby takiego tekstu jak ten możemy uprościć sobie sprawę i mówić o tych trzech rzeczach:

Wiedza

Pacjenci uczą się podczas psychoterapii rozumieć swoje zachowania, emocje, skąd się biorą ich trudności. Dzięki temu mogą zyskać większą kontrolą, wykorzystać naturalne, świadome zasoby do radzenia sobie. Czasami to wystarcza. Z drugiej strony są pacjenci, którzy doskonale wiedzą, co się w nich dzieje, rozumieją siebie, ale nie polepsza to ich sytuacji. Dla nich, ale też dla większości w ogóle, sama wiedza nie wystarcza do tego, by zaszła zmiana.

Umiejętności

Praktycznie każda psychoterapia to ćwiczenie w rozmowie nowych sposobów przeżywania siebie i innych. Część rodzajów psychoterapii kładzie jednak dużo większy nacisk na kształtowanie różnych umiejętności, wyrabiania nowych nawyków. Psychoterapeuci zlecają nawet wykonywanie 'zadań domowych’.

Przeżycie

Przeżycie w relacji z drugim człowiekiem do najważniejszy element większości rodzajów psychoterapii. Jest tak niezależnie od tego, czy będziemy koncentrować się na relacjach poza gabinetem, czy czasami na relacji z psychoterapeutą, jeśli problemy pacjenta przejawiają się również tutaj. To, jak pacjent odbiera i reaguje na innych ludzi, w tym psychoterapeutę, staje się bardzo przydatne w leczeniu.  Psychoterapeuta wykorzystuje swoją wiedzę o działaniu umysłu i pomaga odpowiednio przejść przez te doświadczenia, aby zaszła korzystna zmiana w psychice. Szczególnie specjalizują się w tym różne psychoterapie psychodynamiczne, ale nie tylko.

»   WKRÓTCE: Jak działa psychoterapia?

Różnice w stylu pracy psychoterapeutów

Zachowanie terapeutów może różnić się w zależności od szkoły, którą reprezentują, jak i ich osobowości i sposobu pracy. Terapeuci mogą być mniej lub bardziej aktywni podczas sesji, mogą kierować rozmową lub pozwalać wybrać pacjentom o czym chcą mówić. Pewne podejścia psychoterapeutyczne narzucają duże ograniczenia terapeutom co do ich sposobu zachowania w gabinecie. Tacy psychoterapeuci początkowo mogą wydawać się mocno zdystansowani. Inne szkoły pozwalają na wiekszą swobodę, i terapeuci zachowują się bardziej zgodnie ze swoją osobowością.

Istotne jest to, że jeżeli ktoś napotka terapeutę, którego styl prowadzenia terapii nie będzie odpowiadał, nie oznacza to, że wszyscy inni zachowują się identycznie. Ba, nie oznacza to nawet, że przedstawiciele tej samej szkoły zachowują się tak samo. Warto pamiętać, że podobnie jak czasami z lekarzem, można wybrać innego psychoterapeutę. W takim przypadku powinniśmy porozmawiać z obecnym terapeutą o przyczynach trudności, zanim zdecydujemy się na zmianę.

Kto może prowadzić psychoterapię?

W Polsce niestety jest to nadal zawód nieuregulowany prawnie, poza wymaganiami względem terapeutów pracujących w ramach NFZ. Pozwala to  bezkarnie działać osobom podającym się za psychoterapeutów. Istnieją jednak międzynarodowe standardy dla zawodu psychoterapeuty. Zgodnie z nimi, psychoterapię może prowadzić tylko osoba specjalnie do tego wyszkolona.

Ważne: ukończenie studiów z psychologii nie wystarcza! Psycholog nie może prowadzić psychoterapii, tak samo jak pielęgniarz nie może przeprowadzać operacji chirurgicznej.

Zatem kto jest psychoterapeutą? Jest to osoba, która ukończyła lub jest w trakcie kilkuletniego szkolenia z prowadzenia psychoterapii i która poddaje się regularnej superwizji. Warunkiem przystąpienia do takiego szkolenia jest ukończenie odpowiednich studiów magisterskich. Psychoterapeutami zostają zazwyczaj psycholodzy, pedagodzy i psychiatrzy.

»   WKRÓTCE: Psychoterapeuta, psycholog czy psychiatra – jakie są różnice?

»   WKRÓTCE: Kto ma uprawnienia do prowadzenia psychoterapii?