O rodzajach
psychoterapii

Istnieje wiele rodzajów psychoterapii. Nie mam na myśli podstawowych podziałów np. na terapię indywidualną i grupową. Mówię o odmiennym rozumieniu umysłu i zaburzeń, o stosowaniu różnych technik pomocy i leczenia. Co w praktyce prowadzi do różnych doświadczeń pacjentów.

Te rodzaje psychoterapii są nazywane podejściami, nurtami, modalnościami czy szkołami. Dla kogoś, kto nie jest specjalistą w tym temacie, różne nurty psychoterapii to chaos niewiele mówiących nazw.

Osoba chcąca skorzystać z psychoterapii nie musi wcale zdobywać wiedzy na ten temat. Nikt tego nie oczekuje. W wielu sytuacjach problem w praktyce nie istnieje – można uzyskać adekwatną pomoc, niezależnie od rodzaju psychoterapii. Wystarczy wybrać psychoterapeutę i zdać się na diagnostyczną ocenę specjalisty.

Sądzę jednak, że warto dokonywać świadomych wyborów i rozumieć, o co w tej różnorodności chodzi. Pomoże to też możliwie najlepiej zadbać o siebie.

Dlaczego nie będę opisywał rodzajów psychoterapii

Można by się spodziewać, że w tym momencie przedstawia jakąś listę i scharakteryzuję różne szkoły psychoterapii. Nie zrobię tego. Uważam, że opisywanie danego nurtu psychoterapii wymaga sporej wiedzy. Te najczęściej spotykane szkoły wymagają lat nauki, oraz poznania ich od strony praktycznej, nie tylko teorii. Niewielu jest ludzi, którzy mają szeroką wiedzę o kilku rodzajach psychoterapii. Przeważająca większość psychoterapeutów zna dobrze tylko jeden, ten, w którym pracują. Opisywanie innych psychoterapii pozostawię zatem specjalistom z tych dziedzin oraz naukowcom tworzącym podręczniki akademickie. Sam opiszę dokładniej to, w czym się specjalizuję – psychoterapię psychodynamiczną. Ale to w osobnym tekście.

»   Psychoterapia psychodynamiczna

Po co zatem ten tekst?

Przede wszystkim aby po prostu powiedzieć, że te różne rodzaje czy nurty istnieją. Wielu ludzi sądzi, że wszyscy psychoterapeuci pracują tak samo. Gdy z jakiegoś powodu podejście  psychoterapeutyczne, z którym się zetknęli, nie odpowiada im, zniechęcają się do psychoterapii w ogóle. A przecież często po prostu potrzebują czegoś innego.

Poza tym podam kilka wskazówek związanych z tym, jak ewentualnie wybrać rodzaj psychoterapii. Na końcu ostrzegam też przed powszechnymi w Internecie tekstami zawierającymi wiele nieścisłości i wprowadzającymi w błąd. Ale wpierw wyjaśnię w skrócie o co chodzi z tą różnorodnością.

Co to znaczy, że są różne szkoły psychoterapii?

Przeważająca większość rodzajów psychoterapii dla dorosłych na pierwszy rzut oka jest do siebie bardzo podobna. Są to regularne spotkania psychoterapeuty i osoby korzystającej – nazywanej pacjentem lub klientem, zależnie od podejścia psychoterapeutycznego. Samo spotkanie polega wyłącznie, lub w przeważającej mierze, na rozmowie. Czasami stosowane są różne ćwiczenia, lub zlecane zadania do wykonania między sesjami.

Różnice w rodzajach psychoterapii wynikają z leżących u ich podstaw założeń i teorii, innego sposobu wyjaśniania procesów zachodzących w naszych umysłach, odmiennego rozumienia problemów i zaburzeń. Konsekwencją jest stosowanie różnych technik oraz metod w leczeniu i udzielaniu pomocy. Efekty psychoterapii, których możemy oczekiwać, również mogą się różnić, zwłaszcza jeśli spojrzymy na czas jej trwania.

Ile jest rodzajów psychoterapii?

Według niektórych źródeł istnieje ponad tysiąc rodzajów psychoterapii. Ale nie jest to powód do paniki. Część naprawdę niewiele się od siebie różni. Inne zajmują się tylko pojedynczymi kwestiami, są bardziej technikami stosowanymi do konkretnego problemu. Jeszcze inne tyczą się dzieci, par lub grupy. Mamy terapie, które mają szerokie zastosowanie – zajmują się pomocą i leczeniem w przypadku większości problemów psychicznych. Takich psychoterapeutów spotyka się najcześciej. Są też terapie o wąskim zastosowaniu, dla konkretnego zaburzenia lub zestawu zaburzeń.

Praktyczne znaczenie dla osób szukających pomocy ma wybór między kilkoma głównymi grupami psychoterapii, które łączą w sobie podobne rodzaje psychoterapii. Mówi się o czterech największych, głównych grupach szkół psychoterapeutycznych: psychoanalityczno-psychodynamicznej, poznawczo-bechawioralnej, humanistyczno-egzystencjalnej i integracyjnej. Te szkoły dzielą się na mniejsze, a te z kolei często dzielą się na kolejne rodzaje. Na przykład, w nurcie psychoanalityczno-psychodynamicznym jest podejście psychodynamiczne, w ramach którego funkcjonuje rodzaj psychoterapii nazwany terapią opartą na przeniesieniu (TFP, ang. Transference Focused Psychotherapy). Przy wyborze psychoterapeuty dla wielu ludzi wystarczy informacja, że jest to np. terapeuta humanistyczny, czy psychodynamiczny.

Dlaczego jest tyle rodzajów psychoterapii?

Skąd ta różnorodność? To dlatego, że nadal nie rozumiemy w pełni jak działa mózg i umysł. Nie mamy jednej teorii naukowej, która mogłaby wszystko wytłumaczyć i dzięki której można by stworzyć lub wybrać jeden, najlepszy rodzaj terapii. Z drugiej strony, możliwe że zawsze będzie kilka rodzajów, dopasowanych do różnych grup problemów i indywidualnych preferencji pacjentów. 

Obecnie jesteśmy w momencie, w którym od ponad stu lat (od powstania psychoanalizy) terapeuci i naukowcy szukają nowych, lepszych sposobów na udzielanie pomocy i leczenie problemów, zaburzeń i chorób psychicznych. Choć nie zawsze powstanie nowej szkoły było efektem postępu – czasami raczej ambicji jej twórcy, czasami zmian kulturowych – zawsze starano się znaleźć lepszy, efektywniejszy sposób pomagania. Konsekwencją tego jest właśnie ta różnorodność w formach pomocy, nie ułatwiająca niestety wyboru pacjentom/klientom.

Wszystkie te podziały nie przyniosły oczekiwanego efektu – nie ma jednej, najlepszej psychoterapii. Obecnie na świecie, w mojej opinii, częściej zwraca się uwagę na podobieństwa między rodzajami psychoterapii, niż na różnice.

Czy są lepsze i gorsze?

Naturalnie powstaje pytanie: czy te wszystkie metody są tak samo skuteczne? Odpowiedź, niestety, jest skomplikowana. W pierwszej kolejności należy zapytać, skąd wiemy, że dana forma psychoterapii jest skuteczna? Czy od wyleczonych, zadowolonych pacjentów? Z jednej strony większość osób korzystających z terapii jest z niej ostatecznie zadowolona. Czy od samych psychoterapeutów? Podobnie, w większości wypadków będą zaświadczać o korzystnych efektach stosowanej przez siebie metody. Ale zarówno terapeuci, jak i ich pacjenci, mogą upiększać rzeczywistość – taka nasza natura, co jest doskonale znane psychologii. 

Najlepszym i najbardziej obiektywnym sposobem na udowodnienie skuteczności danego podejścia terapeutycznego i na pokazanie różnic między nimi są badania naukowe. Dopiero od kilku dziesięcioleci prowadzi się takie badania w znacznej ilości. Jest to bardzo trudne i wyniki często są kontrowersyjne. Widać jednak, że faktycznie, psychoterapia potrafi być skuteczna w rozwiązywaniu problemów psychicznych.

Co zaskoczyło badaczy, różnice teoretyczne między niektórymi psychoterapiami wydają się mieć niewielki wpływ na skuteczność. Część naukowców i psychoterapeutów uważa, że różnice między podejściami są często powierzchowne i dlatego mają one podobną skuteczność. Część się nie zgadza i uważa, że prowadząc lepsze badania znaleźlibyśmy więcej różnic.

Dwie rzeczy jednak wyraźnie wynikają z lat badań. Po pierwsze, psychoterapia ogólnie jest skuteczną formą pomocy, jeśli bierzemy pod uwagę przebadane nurty. Po drugie, w przypadku dużej części problemów, z którymi zgłaszają się pacjenci, różne podejścia mogą być podobnie skuteczne.

Nie oznacza to, że ze wszystkimi problemami i szkołami jest podobnie. W wielu wypadkach pewne szkoły psychoterapii albo nie zajmują się czymś w ogóle, albo maja gorsze wyniki od innych podejść. Zaś większość rodzajów terapii, w tym niektóre główne podejścia, nie zostały jeszcze wystarczająco (lub wcale) przebadane! Potencjalny pacjent może oprzeć się jedynie na zaufaniu autorytetowi terapeuty.

Trzeba pamiętać, że jeśli dany rodzaj psychoterapii nie został zbadany w eksperymentach naukowych, nie oznacza to automatycznie, że jest nieskuteczny. Owszem, może tak być. Ale często mogą to być skuteczne terapie. Po prostu nie dysponujemy jeszcze danymi z badań. Musimy być jednak świadomi, że ryzykujemy, głównie jeśli mowa o nowo powstałych psychoterapiach.

»   WKRÓTCE: Skuteczność psychoterapii

Jak wybrać rodzaj psychoterapii

Oto kilka wskazówek, które mogą ułatwić dokonanie wyboru.

Skorzystaj z konsultacji

Można udać się do kilu różnych psychoterapeutów i porozmawiać z nimi. Możliwe jest to jedynie prywatnie, bo nasza służba zdrowia nie daje takiej możliwości. Może to wydawać się mało ekonomicznym rozwiązaniem. Ale jeśli weźmiemy pod uwagę, że psychoterapia długoterminowa trwa latami, perspektywa się zmienia – właściwy wybór jest jeszcze ważniejszy.

Wstępne spotkania nazywane są konsultacjami. Służą one diagnozie problemu, ale nie tylko. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby to pacjent wpierw poprosił o wyjaśnienie różnych kwestii, pytając właśnie o stosowaną formę psychoterapii, jak wyglądają sesje, jak działa dana terapia, jakie są dowody na skuteczność takich oddziaływań, jakie są oczekiwania względem pacjentów, itd.

Co więcej, z badań nad skutecznością psychoterapii wynika, że często to wybór profesjonalnego psychoterapeuty może mieć większe znaczenie dla skuteczności, niż wybór rodzaju psychoterapii.

»   WKRÓTCE: Jak wybrać psychoterapeutę

Zastanów się nad swoimi potrzebami

Może czuję, że mam niewielki problem? Chcę względnie szybko uporać się z jedną kwestią? A może wiem, że muszę się zająć złożonymi problemami w moim umyśle? Czy wolę wprowadzić zmiany bez dokładnego poznawania siebie, czy też zastanawianie się nad sobą i szukanie zrozumienia jest dla mnie ważne?

Są formy psychoterapii, które bardziej nadają się do samorozwoju niż zajmowania się ciężkim zaburzeniami. Są takie, które specjalizują się w krótkim leczeniu pojedynczych, konkretnych objawów czy trudności, jak lęk przed publicznymi wystąpieniami, albo stan depresyjny związany z kryzysem życiowym. Inne mają o wiele szerszy zakres i zajmują się zarówno względnie lekkimi zaburzeniami, jak i ciężkimi chorobami – jak psychoterapia psychodynamiczna czy terapie poznawcze zaburzeń osobowości. Są one często lub wyłącznie terapiami długoterminowymi, trwającymi kilka lat.

Sprawdź skuteczność psychoterapii

Nie dla każdego będzie to istotne – zależy to od rodzaju problemu. Ale im cięższe zaburzenie, tym ważniejsze jest upewnienie się, czy dana psychoterapia została w jakikolwiek sposób sprawdzona, głównie poprzez naukowe badania skuteczności. Najlepiej w odniesieniu właśnie do tego zaburzenia.

»   WKRÓTCE: Skuteczność psychoterapii

Skonsultuj się z psychiatrą

Udaj się na konsultacje diagnostyczne do psychiatry. Mają oni inne niż psychoterapeuci podejście do problemów psychicznych, ale taka rozmowa może, czasami, dać zarys tego, czego potrzebujemy. Nie wszyscy psychiatrzy są zorientowani w rodzajach psychoterapii. Z drugiej strony część lekarzy psychiatrów nie tylko posiada taką wiedzę  – wielu jest jednocześnie psychoterapeutami i rozmowa z nimi może być bardzo pomocna.

»   WKRÓTCE: Psychoterapeuta, psycholog czy psychiatra – jakie są różnice?

Poczytaj o podejściach psychoterapeutycznych

Z takim zastrzeżeniem, że Internet pełen jest informacji błędnych, nieścisłych, czy wręcz celowych kłamstw – o czym piszę niżej. Dobrze jest mieć dystans do informacji znalezionych w sieci. (Zdaję sobie sprawę, że tyczy się to też tego tekstu.) Często sprawdza się zasada, że im dłuższy tekst, tym bardziej wartościowy – z tej prostej przyczyny, że te krótkie nie tylko nie mogą pomieścić niezbędnych informacji, ale są też produktami tworzonymi na potrzeby ściągania ruchu na stronę. O szczegóły i rozjaśnienie wątpliwości warto pytać konkretnego psychoterapeuta podczas konsultacji.

Błędy w opisach 

W Internecie można znaleźć wiele tekstów o rodzajach psychoterapii, wyglądających dość podobnie. Zwykle wymienione jest kilka podejść psychoterapeutycznych, raczej dużych grup niż pojedynczych rodzajów. Opisom poświęcone jest po kilka linijek. Uważam, że są one zbyt uproszczone, by cokolwiek wyjaśnić. Nawet jeśli uda się podkreślić (niektóre) różnice między podejściami terapeutycznymi, opisy te są tak krótkie, że niewiele powiedzą przeciętnemu czytelnikowi.

Co najważniejsze, te internetowe opisy często pełne są błędów i powielanych mitów. O czym osoba nieznająca tematu nie może wiedzieć, ale jest to doskonale widoczne z perspektywy psychoterapeuty. Podam tutaj kilka przykładów.

• Często pada stwierdzenie, że psychoterapia psychodynamiczna koncentruje się na przeszłości, a zachowania rodziców determinują osobowość dzieci i ich problemy. Jako psychoterapeuta psychodynamiczny mogę powiedzieć, że jest to mit. Trochę zależy to od konkretnego rodzaju terapii psychodynamicznej i terapeutów, ale najważniejsza jest jednak teraźniejszość. Przeszłość ma znaczenie, o ile dostarcza nam informacji o teraźniejszości. Nie uczono mnie również, że istnieje zawsze bezpośredni związek między zachowaniami rodziców a osobowością dziecka. Dodam, że w przypadku części problemów wręcz nie powinno się rozmawiać o przeszłości.

• Czasami w opisie terapii humanistycznych czytamy, że psychoterapeuta ma otwartą i akceptującą postawę względem pacjenta. W opisach innych rodzajów psychoterapii w tym samym tekście taki fragment jest nieobecny. Czy oznacza to, że inni niż humanistyczni terapeuci są krytyczni i oceniający? Oczywiście że nie. Jest to zbyt skrótowy opis nie oddający we właściwy sposób specyfiki podejścia. 

• W Encyclopedia Britannica czytam, że to, co odróżnia terapie humanistyczne od psychodynamicznych to koncentracja na emocjach pojawiających się w relacji z psychoterapeutą. Nie wypowiadam się na temat terapii humanistycznych, jestem terapeutą psychodynamicznym. Jednak analiza emocji, jakie pojawiają się w pacjencie w naszej relacji jest jedną z podstawowych technik mojej pracy. W niektórych problemach jest ona najważniejsza, choć w innych zbędna lub nie do zastosowania. I zawsze muszę zwracać na to uwagę, choć nie zawsze to komentuję.

Podsumowując, odradzam korzystanie z takich krótkich opisów i tekstów pisanych nie przez specjalistów. Strony psychologiczne, czy poświęcone zdrowiu, często produkują teksty pisane przez ludzi bez odpowiedniego wykształcenia. Nawet jeśli autor skończył psychologię – bo magister psychologii to nie psychoterapeuta.

Na koniec

Mam nadzieję, że te kilka uwag, które zawarłem w tym tekście, będzie pomocą dla zastanawiających się nad skorzystaniem z psychoterapii. Ale przede wszystkim chcę podkreślić, że psychoterapeuci nie oczekują od osób szukających pomocy wiedzy na temat rodzajów psychoterapii. Każdy, przychodząc do gabinetu psychoterapii, ma prawo pytać o to, czego może się spodziewać i oczekiwać. Dopiero po kilku spotkaniach konsultacyjnych można zdecydować, czy to, czego doświadczamy, nam odpowiada. Nic nie zastąpi tego doświadczenia.